درپایان مطالعه این مقاله انتظارمی رودبتوانید:1- تفاوت مطالعه درزمان دانش آموزشی ودانشجویی را درک وتجزیه وتحلیل نمائید2- شرایط مطالعه در زمان دانشجویی را بررسی کنید3- وضعیت اضطراب درهنگام امتحانات را شناخته وتحلیل کنید4-راهبردهای مقابله با اضطراب درامتحانات راشناخته وبکارگیرید5- راهکارهای شناختی-رفتاری مقابله با اضطراب امتحانات در زمان دانشجویی را شناخته وبکارگیرید.

            روزشمارمعکوس شروع می شود، حجم زیادی از کتابهای انبارشده، کتاب هایی که باید برای اولین بارخوانده شوند.فکراینکه چگونه بایددریک روزچندامتحان دادبسیارسخت واضطراب برانگیز است.اضطراب روزها،حتی ساعات شب راهم درگیرکرده وبی خوابب تبعات اضطراب ناشی ازگذراندن فصل امتحانات می شود.غالب دانشجویان بااین معضل روبه رو هستندآنها پس از مطالعه اندک درطول سال بالاخره درپایان سال تحصیلی وفصل امتحانات به این نتیجه می رسند که فرصت زیادی برای یادگیری گذشته و می بایست درکمترین زمان حجم وسیعی از کتب درسی خود رابخوانند. دانش آموزان تاقبل ازورودبه دانشگاه به دلیل سیستم آموزشی متفاوت مدرسه درطول سال به مرور کتابهاپرداخته وتا شب امتحان آشنایی کامل با مباحث درسی دارند.این دانش آموزان به دلیل سختگیری ها وتاکید معلمان مدرسه چندباردرسال درس هایشان رامرور می کنندوبه این سیستم عادت دارند.اماوقتی وارد دانشگاه می شوند گویا با سبک درس خواندن آنها فرق می کند.دکترهدی خسروان، روان شناس دراین باره می گوید: دانش آموزان وقتی وارد دانشگاه می شوند با سیستم آموزشی وتحصیلی قبلی روبرو نیستند، آنها برای درس خواندن باید فعالانه شروع به مطالعه کتابهای متعددکننداما از آنجایی که آنها با این شیوه آشنایی ندارند با معضلات زیادی روبرو می شوند.

               دانش آموزان تاقبل ازاین با تاکید معلم وگرفتن امتحانات فرایندی دریک ترم درس می خواندنداما وقتی وارد دانشگاه می شوند دیگرسایه آن اجبارها وتاکیدها رابرسرخود ندیده وازدرس خواندن طفره می روند.وی می افزاید: اینکه کدام سیستم آموزشی درست است جای بحث وبررسی رواشناختی تربیتی بسیاراست اماآنچه مسلم است، اینکه سیستم آموزشی قبلی باعث پرورش دانش آموزان با تفکرات شبه ماشینی می شوند.بدین صورت که دانش آموزتنها درحیطه کتب درسی وتنها درمحدوده برنامه ریزی ئی که معلمش ارائه داده است حرکت کرده ودرس می خوانددرحالیکه این یادگیری عمیق نبوده وممکن است دانش آموزپس ازچندماه یاحتی چندروز،اطلاعات بدست آورده راازدست بدهدواگردردوره های بعدی تحصیلی مجبورنباشدتاشب امتحان درس نخواند.ازطرف دیگراین دانش آموزان که دردوره دانشگاه با سیستم جدیدآموزشی روبه رو می شوند معضلات چگونه درس خواندن شان آغازمی شود.دردوران دانشجویی باوربراین است که دانشجوخودباید جوینده دانش باشدوکتاب های متعدد ومرتبط بادروسش رابخواندتایادگیری عمیق دراوایجاد شودواوآنقدررشد یافته که توانایی تجزیه وتحلیل این قضایا راداشته باشدبنابراین معضل چگونه درس خواندن دردانشجویان ترم اول ودوم بیشترمشاهده می شود.

                  این دانشجویان پس ازورود به دانشگاه درترم نخست شیوه چگونه درس خواندن رافرانگرفته ودرپایان ترم بابرنامه امتحانی پیچیده ترازدوره تحصیلی پیش وحجم وسیع تری از کتابها روبرو می شود.اوحتی باسبک درس خواندن دراین دوره چندان آشنا نیستندبنابراین میزان افت تحصیلی درسال نخست دانشگاه بالا می رود.این وضعیت، اضطراب و استرس دانشجویان رابالاتربرده وآنهادریادگیری خودبامشکل روبرو می شوند.غالب دانشجویان یک یا دوهفته قبل از آغازامتحانات،شروع به خواندن کتب خودمی کنند،آنها تاروزامتحان کتب متعدد رامطالعه کرده ولی تا شروع امتحانات متوجه می شوند که بخش اعظمی از مطالب رایافراموش کرده اند ویا با مباحث دیگر تداخل می کند.دکتررضا احمدی،روان شناس دراین باره می گوید:مادونوع روش مطالعه ویادگیری داریم،یکی روش مطالعه توزیعی ودیگری متمرکزاست.درروش توزیعی فرددر فواصل زمانی متعدد،فصول کتاب راخوانده ومرورمی کند.اما درروش متمرکزکه اکثردانشجویان ازاین روش استفاده می کنندفرد حجم وسیعی ازاطلاعات رابه یکباره وبه صورت فشرده درذهن خودجای می دهد.

                     به عقیده روان شناسان این روش درس خواندن وکسب یادگیری مناسب نیست زیرابه طورکلی 60% ازاطلاعات بدست آمده یک ساعت بعدازیادگیری ازبین می رودالبته این بدان معنانیست که اطلاعات بطورکلی ازبین می روندبلکه اطلاعات بدست آمده فرصتی برای تحکیم درحافظه پیدانکرده ودرنتیجه بخش اعظمی ازآنهافراموش می شوندویا با مطالب دیگرتداخل پیدامی کنند.وقتی یک دانشجودرمدت زمان کوتاهی به مطالعه 2تا3 کتاب با مطالب مشابه می پردازد وبین مطالعه کتب فاصله ای برای تحکیم قائل نمی شود اطلاعات درذهن او درست پردازش نشده وتداخل اطلاعات ویادگیری شکل می گیردکه .....


این تداخل خودعامل کاهش حافظه وافزایش استرس واضطراب امتحان در دانشجویان می شود.گاه این اضطراب آن چنان شدت پیدامی کند که دانشجوهم دریادگیری مطالب مشکل پیدا می کندوهم درسرجلسه امتحانات برخوردمناسب باچگنه برگزارکردن جلسه امتحان رانخواهد داشت.

اضطراب امتحان

                  شایدبارهاهمه ما استرس ناشی ازامتحانات راتحمل کرده باشیم.همه ماباتجربه امتحان دادن آشنایی داشته وبا اضطراب آن آشنا هستیم.به عقیده روان شناسان رفتاری درصد مطلوبی ازاین استرس درفرد لازم است تابه موفقیت نزدیک شودزیرا حدمطلوبی ازاسترس درافرادعامل محرکه ای می شودکه به سمت هدف قدم های استوارتری بردارند.بنابراین تحقیقات نشان داده همه افرادچه کسانی که دوران تحصیلات عالی راگذرانده اندو چه کسانی کهتحصیلات اندکی دارند این اضطراب راتجربه کرده وحتی گاهی سالها پس از دوران تحصیل خوددرخواب کابوس روز آزمون رامی بینندودوباره این استرس درآنها تداعی می شود.بااین تفسیرهرچند استرس برای کسب موفقیت درامتحانات لازم است اما عده ای ارافرادگرفتاراضطراب های شدید درفصل امتحانات می شوندبه طوری که اختلال عملکرد دردرس خواندن برایشان پیش می آید.متخصصان روان شناسی این شکل از استرس را اختلال اضطراب امتحان می نامند.دانش آموزان ودانشجویان درگیراین اختلال میزان بالایی ازاضطراب راتجربه کرده وبطورهشیاریا ناهشیارازدادن امتحان اجتناب می کنند.دکتر خسروان می گوید: آنهادراین دوره باعلائمی چون: نقص درحافظه یا فراموشی، ترس ازپاس نکردن درس، یادگیری مختل ونیز مطالعه سطحی، بی توجهی ونداشتن تمرکز،فقدان خوداتکایی، امیدواری وعلاقه،اضطراب نداشتن زمان کافی برای انجام کارهاو...روبرو می شوند. دکتراحمدبرجعلی،روان شناس وعضوهیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی درباره شکل گیری اضطراب امتحان دردانش آموزان ودانشجویان می گوید:به طورکلی اضطراب دربین دانش آموزان ودانشجویانی دیده می شودکه زمینه اضطرابی دارند.یعنی آنهاازقبل وضعیت های اضطرابی نامطلوبی راتجربه کرده وبه طوروراثتی و...مستعد ابتلا به اضطراب هستند.امانکته اینجاست که برحسب حساسیت دوره ومقطع تحصیلی اضطراب امتحان فرق می کند.معمولا دردوره دبستان به دلیل کمترحساس بودن دوره ونیز کیفی شدن نظام ارزشیابی آموزشی وحذف نمره از امتحان،اضطراب این دوره به میزان قابل توجهی کاهش پیدامی کند.اما شیوع اضطراب درسه دوره زیاد می شود: درمقطع سوم راهنمایی به دلیل برگزاری امتحانات نهایی درحوزه امتحانی دیگر،درسوم دبیرستان بازهم به لحاظ برگزاری امتحانات نهایی ودوره پیش دانشگاهی به دلیل حساسیت دوره وسالی که اصطلاحاً دانش آموزان آن راسال سرنوشت تلاش برای ورودبه دانشگاه می دانند.ازاین رواین دوره ها احتمال مبتلا شدن دانش آموزان مستعدامتحان به اضطراب امتحان بیشترمی شود.ازطرف دیگراین دانش آموزان احتمال اینکه اضطراب فراگرفته شده دردوره تحصیلی قبلی خودرا به دوره دانشگاهی انتقال دهندزیاداست ولی بطورکلی شدت وکیفیت اضطراب امتحان دردوره دانشگاهی فرق می کند.

                دکتربرجعلی درباره اثرات اضطراب امتحان درکیفیت یادگیری می گوید: اضطراب شدیدامتحان درفرداشتغال ذهنی بیش ازحدایجادکرده وباعث اختلال درخواب او می شود.ازطرف دیگرفردبا علائم جسمی چون: افزایش ضربان قلب،تعریق،حالات تکرارادرارواختلالات رفتاری روبرو می شود.دراین اضطراب فردبا اجتناب واکراه برسر جلسه آزمون حاضرشده ودرطول امتحان تمایل به ترک جلسه دارنددرنتیجه اضطراب شدید آنچنان کارایی اورا پایین می آورد که با پدیده ورقه سفیدروبرو شده وبرگه امتحانی اش رابی هیچ پاسخی تحویل داده وسالن آزمون راترک می کندواین موضوع باعث افت عملکرد علمی دانش آموزمی شود.

راهبردهای مقابله با اضطراب امتحان

                 متناسب با شدت اضطراب ومقطع تحصیلی راهبردهای مقابله با اضطراب امتحانات فرق می کند.دکتربرجعلی بخشی ازاین راهبردها رامربوط به دوره دبستان می داند.راهبردمقابله ای در دوران دبستان:نظام ارزشیابی آموزشی دردوران دبستان چون کیفی است بنابراین احتمال درگیری با اضطراب امتحانی دردانش آموزان کاهش پیدا می کنداما برخی والدین کمال گرای منفی به دلیل حساسیت های زیادشان به اضطراب دانش آموزان دامن می زنند.بنابراین بهترین راهبردمقابله ای با اضطراب دراین دوره حمایت والدین ازکودکان است. والدین دراین دوره باید این نکته رابه کودک القا کنند که امتحان یک فرایند عادی زندگی است وطی می شود.هرچهوالدین استعدادبیشتری درعادی سازی شرایط داشته باشند احتمال این که آرامش خودرا به کودکان انتقال دهندبیشتراست.راهبرمقابله ای در دوران پیش دانشگاهی وسوم دبیرستان: دکتر برجعلی می گوید،راهبردها دراین دوران به تعداد آدم ها متفاوت است. تنها نکته مورد توجه دراین دوران آن است که بازی مرگ وزندگی به راه نیندازند.یعنی نباید طوری به دانش آموزالقا شودکه اگردرامتحانات قبول نشوی یعنی پایان سرنوشت وزندگی.در مواقع امتحانات نهایی برای اینکه میزان اضطراب دانش آموز راپایین بیاوریم بهتراست قبل ازشروع امتحانات دانش آموزرابه حوزه امتحانی جدیدبردهتابا فضای امتحانی،محیط ومحله دیگرآشناشده وتاحدودزیادی اضطرابش کاهش پیداکند.البته استفاده از تکنیک های آرام بخشی مثل تکرارذهنی مثبت وتبدیل بموقع وسریع افکارمنفی به مثبت به اینکه " من نمی توانم موفق شوم" به جای " من درس رابلد نیستم یا نمی توانم" بنابراین  گفتگوی درونی مقدمه تعامل اوبا بیرون می شودودرنتیجه دانش آموزعزت نفسش افزایش پیداکرده وموفقیتش نیزبالاتر می رود.روش دیگربرای مقابله با استرس امتحانی عادی سازی است.دراین روش بهتراست خانواده درباره مسائل غیرامتحانی مثل ورزش،افکار مثبت واتفاقات دیگرصحبت کنندچون دراین حالت داش آموزاز اضطرابش کاسته شده ودرنتیجه به میزان تمرکزفکری اش درروز امتحان افزوده می شود.البته یک دلیل عمده اضطراب بدلیل نداشتن آمادگی است. امادرکل اوبه دلیلاضطراب اجتناب کامل از موقعیت داشته باشد نباید توجهی نشان دادزیرا این حالت موقتی است.پس بهتراست دانش آموزوقتی برسرجلسه امتحان نشست 5 دقیقه ای بخودوقت داده ونفس عمیقی بکشدچون تحقیقات نشان داده سه یا چهاردقیقه اول امتحان، گیجی دردانش آموزان ودانشجویان بیشتراست.بنابراین پس ازاین فرصت کوتاه، به سوالات پاسخ دهند.

مقابله با اضطراب آزمون در دانشجویان

             به طورکلی دانشجویان چون به لحاظ استدلالی، منطقی وتوجه ، رشد بیشتری کرده اند بنابراین آنهابا شناخت بیشتری می توانند درس خوانده وبراضطرابشان غلبه کنند.روان شناسان چندین راهکارشناختی- رفتاری برای مقابله با استرس آزمون دردانشجویان پیشنهادمی کنند:

1-     اولین دلیل اضطراب آزمون نداشتن آمادگی دردانشجویان است.بنابراین این دانشجو اولین وظیفه اش این است که حداقل سه هفته قبل از نخستین امتحان اقدام به برنامه ریزی ومطالعه کندوازپرکردن مغزخود به وسیله حجم وسیعی از اطلاعات جلوگیری کنند.زیرادراین حالت مغزفرصت کافی برای تحکیم اطلاعات پیدانمی کند.

2-     یکی از بهترین راه های کنترل اضطراب آزمون،تنظیم خواب است.چندماه قبل از امتحان فرددانشجو می بایست خودراعادت داده تادریک ساعت مشخصی بخوابد.تحقیقات نشان داده، دانشجویانی که ازیک الگوی منظم خواب پیروی می کنند عملکردشان 30% بهتروبیشتراز سایردانشجویان است زیرا خواب خصوصاً خواب Rem [1]  به مغزکمک می کند تا اطلاعات به دست آمده رابه درستی دسته بندی کند.

3-     درزمان آزمون ها، نمی بایست میزان شکروکافئین مصرفی کم یا زیاد شود،بلکه حدنرمال ازآن برای سلامت فردتوصیه می شود.

4-     اگردانشجویان درطول مطالعه یا آزمون اضطراب بالایی نشان دهندتنفس آرام بخش کمک زیادی به آنها می کند.چندنفس عمیق توجه فردرا نسبت به تکلیف بالابرده وخودگویی آرام بخش کمک زیادی به او می کند.

5-     مطالعه شب قبل ازآزمون باعث می شود اضطراب فردافزایش پیداکند.متاسفانه وقتی فرد پس از مطالعه دیروقت بخواب می روداضطراب اوحتی درزمان خواب نیزکاهش نیافته وتا روزبعدادامه می یابدبنابراین بایدسعی شودشب قبل از آزمون تاحدممکن مطالعه صورت نگیردویا اینکه نکات کلیدی واصلی مرورشوند.

6-     اگرمطالعه همه نکات درروز قبل از آزمون درفرد تولیداضطراب می کندباتیدسعی شودنکات کلیدی ومهمی از خلاصه ها انتخاب شده ومرورگردند.این مساله باعث می شوداعتماد به نفس دانشجوبالاتر رفته وتاضطرابش کاهش پیداکند.

7-     روان شناسان توصیه می کنندتا دانشجویان افکارمنفی راکنارگذاشته وبهترین آرزو رابرای خودانتخاب کرده وبه آن فکرکنند(مثبت اندیشی)، این شیوه آرام بخشی به دانشجوکمک می کندتا میزان قابل توجهی از اضطرابش کاهش پیداکند.



[1] -  همه ما از حالات متعدد فعالیت مغز شامل خواب و بیداری، تهییج و حتی درجات مختلف روحیه از قبیل نشاط ، افسردگی و ترس آگاه هستیم. تمام این حالات از نیروهای فعال کننده یا مهارکننده مختلف ناشی می شوند که معمولا در داخل خود مغز تولید می شوند.   خواب بعنوان یک حالت ناخودآگاهی تعریف می شود که با تحریکات حسی مناسب بتوان آن را به بیداری تبدیل کرد. خواب را باید از اغماء  تمیز داد که یک حالت نا خودآگاهی است که شخص را نمی توان از آن بیدار کرد. باید دانست که خواب از دو مرحله خواب عمیق و خواب REM  تشکیل شده است که بطور یک در میان نسبت به یکدیگر در طی شب حاصل می شوند.خواب عمیق:  این خواب بسیار استراحت بخش بوده و با کاهش تنوس رگهای خونی محیطی و کاهش بسیاری از اعمال نباتی دیگر بدن همراه است. بطوریکه فشار خون، تعداد ضربان قلب و متابولیسم پایه به میزان 20 تا 30 درصد کاهش پیدا می کند. به این نوع خواب ، خواب با امواج آهسته نیز گویند چون منحنی امواج مغزی در این حالت بسیار آهسته می باشد.خواب REM : در یک خواب شبانه طبیعی دوره های خواب REM به مدت  5 تا 30 دقیقه بطور متوسط هر 90 دقیقه یک بار ظاهر می شود و اولین دوره آن 80 تا 100 دقیقه بعد از بخواب رفتن شخص بوجود می آید. هنگامی که شخص بسیار خسته است مدت هر دوره خواب REM   بسیار کوتاه بوده و حتی ممکن است وجود نداشته باشد. از طرف دیگر بتدریج که شخص استراحت می کند مدت دوره های خواب REM به مقدار زیاد افزایش می یابد. خواب REM دارای چند ویژگی است: معمولا با رویا همراه است، ضربان قلب و تنفس نامنظم می شود، بیدار کردن شخص نسبت به خواب آهسته مشکلتر است . با این وجود انسان معمولا در هنگام صبح در جریان خواب REM از خواب بیدار می شود، با وجود تنوس عضلانی در سراسر بدن ، معدودی حرکات عضلانی نامنظم به ویژه حرکات سریع چشم Rapid eye movement  ایجاد می شود. به همین دلیل به آن خواب REM گویندو مغز در جریان این نوع خواب بسیار فعال است و متابولیسم مغز ممکن است تا 20 درصد افزایش یابد. بطوریکه امواج مغزی شبیه حالت بیداری است و این یک مسئله متناقض است که با وجود فعالیت بارز مغز ، فرد کماکان در خواب بسر می برد (مدیرسایت).